Müharibə insan həyatında ən ağır psixoloji izlər buraxan hadisələrdən biridir. Döyüş əməliyyatlarında iştirak etmiş şəxslər təkcə fiziki deyil, həm də emosional və psixoloji travmalarla üzləşirlər. Bir çox hallarda bu travmalar müharibə başa çatdıqdan sonra da insanın həyatına təsir etməyə davam edir. Məhz bu səbəbdən veteranların psixoloji reabilitasiyası müasir dövrdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Müharibə veteranlarında ən çox rast gəlinən psixoloji problemlərdən biri posttravmatik stress pozuntusudur (PTSP). Bu vəziyyət insanın yaşadığı travmatik hadisələrin təsirindən uzun müddət çıxa bilməməsi ilə xarakterizə olunur. Travmatik xatirələrin təkrar-təkrar canlanması, kabuslar, ani qorxu reaksiyaları, yüksək həyəcanlılıq, qəzəb partlayışları, yuxu pozuntuları və sosial münasibətlərdə çətinliklər PTSP-nin əsas əlamətləri sırasındadır.

Araşdırmalar göstərir ki, travma ilə işləyən müasir psixoterapiya metodları arasında hipnoterapiya da effektiv köməkçi yanaşmalardan biri hesab olunur. Xüsusilə hipnoterapiyanın digər psixoterapevtik üsullarla birlikdə tətbiqi travmatik simptomların azalmasına müsbət təsir göstərə bilər.

Posttravmatik stress pozuntusu veteranların həyatına necə təsir edir?

PTSP yalnız travmatik hadisəni xatırlamaqdan ibarət deyil. Bu pozuntu insanın gündəlik həyatına, ailə münasibətlərinə, peşə fəaliyyətinə və sosial adaptasiyasına ciddi təsir göstərir.

Veteranlarda aşağıdakı hallar tez-tez müşahidə olunur:

Daim təhlükədə olmaq hissi;

Güclü təşviş və narahatlıq;

Ani səs və hadisələrə həddindən artıq reaksiya;

Kabuslar və yuxu pozuntuları;

İnsanlardan uzaqlaşma və təcridolma;

Depressiv əlamətlər;

Özünü günahlandırma və ümidsizlik hissi.

Bir çox veteranlar travma haqqında danışmaqdan çəkinir və yaşadıqları hissləri ifadə etməkdə çətinlik çəkirlər. Nəticədə problem zaman keçdikcə daha da dərinləşə bilir.

Hipnoterapiya nədir?

Hipnoterapiya insanın diqqətinin daha çox daxili təcrübələrə yönəldiyi, dərin rahatlama və fokuslanma vəziyyətindən istifadə edən psixoterapevtik yanaşmadır. Bu vəziyyətdə insan öz nəzarətini itirmir, əksinə daxili resurslarına və emosional təcrübələrinə daha rahat şəkildə çıxış əldə edir.

Müasir elmi yanaşmalara görə hipnoz mistik və ya qeyri-adi bir hal deyil. O, psixoloji dəyişikliklərin həyata keçirilməsi üçün istifadə olunan terapevtik vasitələrdən biridir. Hipnoterapiya travma ilə bağlı emosional gərginliyin azaldılması, təhlükəsizlik hissinin gücləndirilməsi və mənfi emosional reaksiyaların yenidən işlənməsi məqsədilə tətbiq edilir.

Hipnoterapiya veteranlara necə kömək edə bilər?

Travma yaşamış insanlarda beynin təhlükə siqnallarına həddindən artıq həssaslaşması müşahidə olunur. Nəticədə şəxs təhlükə artıq keçsə belə, özünü daim risk altında hiss edə bilər.

Hipnoterapiya zamanı aşağıdakı istiqamətlər üzrə iş aparılır:

Təhlükəsizlik hissinin bərpası

Veteranların bir çoxunda təhlükə hissi uzun müddət davam edir. Hipnoterapiya daxili təhlükəsizlik və nəzarət hissinin yenidən formalaşdırılmasına kömək edə bilər.

Travmatik xatirələrin emosional yükünün azaldılması

Məqsəd hadisəni unutdurmaq deyil. Məqsəd həmin xatirələrin yaratdığı güclü emosional reaksiyaları azaltmaqdır. Bu zaman insan travmatik hadisəni daha sakit şəkildə xatırlamağı öyrənir.

Yuxu problemlərinin azaldılması

PTSP olan şəxslərdə kabuslar və yuxusuzluq geniş yayılmış problemlərdəndir. Hipnoterapiyada istifadə olunan rahatlama texnikaları yuxu keyfiyyətinin yaxşılaşmasına kömək edə bilər.

Özünənəzarətin gücləndirilməsi

Veteranlar çox vaxt emosiyalarını idarə etməkdə çətinlik çəkirlər. Hipnoterapiya insanın daxili resurslarını aktivləşdirərək özünü tənzimləmə bacarıqlarını inkişaf etdirə bilər.

Elmi tədqiqatlar nə deyir?

Mövcud elmi araşdırmalar hipnoterapiyanın posttravmatik stress pozuntusunun müalicəsində perspektivli yanaşmalardan biri olduğunu göstərir. Bəzi randomizə olunmuş klinik tədqiqatlarda hipnoterapiyanın PTSP simptomlarının azalmasına müsbət təsir göstərdiyi müəyyən edilmişdir. Eyni zamanda mütəxəssislər vurğulayırlar ki, hipnoterapiya ən yüksək effektivliyi digər sübutlara əsaslanan metodlarla birlikdə tətbiq edildikdə göstərir.

Veteranlarla işləyən bəzi klinik proqramlarda hipnoterapiya travmanın işlənməsi, emosional stabilliyin artırılması və həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsi məqsədilə istifadə olunur. ABŞ Veteranlar İşləri Departamentinin elmi mənbələrində də hipnoterapiyanın travma simptomlarının azaldılmasına kömək edə biləcək tamamlayıcı yanaşma kimi nəzərdən keçirildiyi qeyd edilir.

Müharibə veteranlarının psixoloji sağlamlığının qorunması cəmiyyət qarşısında duran vacib məsələlərdən biridir. Posttravmatik stress pozuntusu vaxtında aşkar olunmadıqda insanın həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə aşağı sala bilər.

Hipnoterapiya travmanın yaratdığı emosional yükün azaldılması, daxili təhlükəsizlik hissinin gücləndirilməsi, yuxu problemlərinin aradan qaldırılması və psixoloji bərpanın dəstəklənməsi baxımından faydalı terapevtik vasitələrdən biri hesab olunur. Lakin hər bir halda terapiya fərdi şəkildə planlaşdırılmalı və travma ilə işləmək üzrə ixtisaslaşmış mütəxəssis tərəfindən həyata keçirilməlidir.

Unutmayaq ki, müharibənin görünməyən yaraları da ən az görünən yaralar qədər diqqət və peşəkar dəstək tələb edir.

Afaq Həsənova

HPN akademiyanın Azerbaycan üzrə təlimçisi

Psixoloq, hipnoterapevt, təlimçi