Boşanma qərarı ailə həyatında ən mürəkkəb mərhələlərdən biridir. Bu qərarın arxasında uzun müddət yığılan incikliklər, həll olunmamış mübahisələr, ünsiyyət problemləri, xəyanət, maddi çətinliklər və ya sadəcə tərəflərin artıq eyni münasibəti davam etdirmək istəməməsi dayana bilər. Lakin boşanmaq qərarına gəlmək hələ prosesin necə başa çatacağını müəyyən etmir.

Bəzən tərəflər ayrılmaq istəsələr də, uşağın kimdə qalacağı, aliment, əmlak bölgüsü, ünsiyyət qaydaları və digər məsələlərdə razılığa gələ bilmirlər. Digər hallarda isə hüquqi mübahisədən daha əvvəl həll edilməli olan emosional problemlər olur. Məhz bu mərhələdə insanların qarşısında belə bir sual yaranır: boşanmadan əvvəl psixoloqa müraciət etmək lazımdır, yoxsa mediatorla görüşmək?

Əslində bu iki mütəxəssisin gördüyü iş fərqlidir. Hansına müraciət edilməli olduğu isə ailənin hansı mərhələdə olmasından və əsas problemin nədən qaynaqlanmasından asılıdır.

Psixoloq münasibətin emosional tərəfinə baxır

Əgər tərəflər hələ boşanmaq qərarının doğru olub-olmadığına əmin deyillərsə, ilk mərhələdə psixoloqla danışmaq daha faydalı ola bilər.

Çünki insan bəzən “boşanmaq istəyirəm” deyərkən əslində “bu münasibətdə artıq özümü yaxşı hiss etmirəm”, “eşidilmirəm”, “dəyər görmürəm” və ya “bu şəkildə yaşamağa davam edə bilmirəm” demək istəyir. Bunların hər biri eyni nəticəyə gətirib çıxarmaya bilər.

Psixoloq tərəflərə qərarı onların əvəzinə vermir. Məqsəd insanın öz hisslərini, ehtiyaclarını və münasibətdə yaşadığı problemləri daha aydın görməsinə kömək etməkdir.

Bəzi cütlüklər uzun müddət davam edən konfliktlərdən sonra bir-birini dinləyə bilməyəcək vəziyyətə gəlir. Bu halda tərəflərdən biri danışır, digəri müdafiəyə keçir, sonra mübahisə başlayır və əsas məsələ yenidən arxa plana keçir. Psixoloji dəstək belə hallarda ünsiyyətin necə qurulmasına, emosiyaların idarə olunmasına və tərəflərin öz mövqeyini daha sağlam şəkildə ifadə etməsinə kömək edə bilər.

Bəzən də psixoloqun dəstəyi ilə cütlük münasibəti davam etdirmək qərarına gəlir. Bəzən isə əksinə, ayrılığın onlar üçün daha sağlam seçim olduğunu anlayır. Hər iki halda əsas məsələ qərarın impulsiv qəzəb və ya ani emosiyalarla deyil, daha aydın düşüncə ilə verilməsidir.

Mediatorun işi nədir?

Mediator isə tərəflərin münasibətini “düzəltmək” və ya onları barışdırmaq üçün deyil, mövcud mübahisələri danışıqlar yolu ilə həll etməyə kömək etmək üçün prosesə qoşulur.

Əgər tərəflər artıq boşanmaq qərarını veriblərsə və əsas problem “necə ayrılacağıq?” sualıdırsa, mediatorun rolu ön plana çıxır.

Məsələn, tərəflərin uşağın yaşayış yeri, onunla görüş qaydası, aliment, əmlak və digər məsələlərlə bağlı fikir ayrılığı varsa, mediator onların qarşılıqlı şəkildə danışmasına və mümkün razılaşma variantlarını nəzərdən keçirməsinə şərait yaradır.

Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, mediator tərəflərdən birinin nümayəndəsi deyil. Onun vəzifəsi kiminsə haqlı, digərinin haqsız olduğunu müəyyənləşdirmək yox, tərəflərin öz iradələri ilə ortaq həll yolu tapmasına kömək etməkdir.

Bəs əvvəl kimə müraciət etmək lazımdır?

Bunun vahid cavabı yoxdur.

Əgər insan hələ boşanıb-boşanmamaq barədə tərəddüd edirsə, münasibətdə emosional gərginlik yüksəkdirsə və tərəflər bir-birini başa düşməkdə çətinlik çəkirsə, psixoloqla görüşmək daha uyğun başlanğıc ola bilər.

Əgər boşanmaq qərarı artıq qətidirsə, lakin tərəflər ayrılığın şərtləri ilə bağlı razılığa gələ bilmirlərsə, mediatorla görüşmək faydalı ola bilər.

Bəzi hallarda isə hər iki mütəxəssisə müraciət etmək mümkündür. Çünki emosional və praktiki problemlər bir-birindən tamamilə ayrı deyil.

Məsələn, tərəflər əmlak bölgüsü ilə bağlı mübahisə etdiklərini düşünə bilərlər. Amma mübahisənin arxasında illərlə yığılan inciklik və “mən bu münasibətdə heç vaxt dəyər görmədim” hissi dayanırsa, yalnız məsələnin hüquqi və ya praktiki tərəfini müzakirə etmək kifayət etməyə bilər.

Uşaq varsa, məsələ daha həssas yanaşma tələb edir

Boşanma zamanı ən çox diqqət tələb edən məsələlərdən biri uşağın prosesdən necə təsirlənəcəyidir.

Valideynlər arasında münasibət bitə bilər, amma onların valideynlik münasibəti davam edir. Bu səbəbdən “kim haqlıdır?” mübahisəsini uşağın qarşısına gətirmək, onu tərəf seçməyə məcbur etmək və ya digər valideyn haqqında mənfi danışmaq uşağın emosional vəziyyətinə ciddi təsir göstərə bilər.

Tərəflər ayrılarkən həyat yoldaşı kimi münasibətlərini bitirirlər, lakin valideyn kimi məsuliyyətlərini davam etdirirlər. Bu səbəbdən uşağın gündəlik həyatı, təhsili, sağlamlığı, digər valideynlə ünsiyyəti və qərarların necə qəbul ediləcəyi əvvəlcədən mümkün qədər aydınlaşdırılmalıdır.

Mediator bu kimi praktiki məsələlərdə tərəflərin razılaşmasına kömək edə bilər. Psixoloq isə həm valideynlərin, həm də uşağın emosional ehtiyaclarının nəzərə alınmasına dəstək verə bilər.

“Mediator bizi barışdıra bilərmi?”

Mediatorun əsas məqsədi tərəfləri barışdırmaq deyil.

Bəzən mediatorluq anlayışı “ailəni xilas etmək” prosesi kimi qəbul edilir. Halbuki mediator tərəflərin boşanmaq və ya münasibəti davam etdirmək qərarını onların əvəzinə vermir.

Əgər tərəflər ayrılmaq qərarındadırsa, məqsəd bu ayrılığı mümkün qədər konstruktiv şəkildə həyata keçirməkdir. Əgər tərəflər müəyyən məsələlərdə razılığa gəlmək və münasibətlərini başqa formada davam etdirmək istəyirlərsə, mediator onların dialoq qurmasına kömək edə bilər.

Psixoloq da “boşanmayın” və ya “boşanın” deməməlidir

Psixoloqun rolu da insanın yerinə qərar vermək deyil.

Bəzən insanlar psixoloqa müraciət edərkən konkret cavab gözləyirlər: “Mən boşanmalıyam, yoxsa yox?” Halbuki münasibətin bütün detallarını və insanın daxili dünyasını ən yaxşı özü bilir.

Psixoloji işin məqsədi insanın öz qərarını daha şüurlu şəkildə verməsinə kömək etməkdir. Münasibətdə hansı problemlərin həll edilə biləcəyini, hansılarının isə insan üçün qəbuledilməz olduğunu görmək vacibdir.

Boşanmanı “müharibə”yə çevirməmək mümkündür

Ayrılıq həmişə asan proses deyil. Xüsusilə münasibət uzun illər davam edibsə, tərəflərin ortaq övladları, əmlakı və böyük emosional tarixçəsi varsa, konfliktlərin yaranması təəccüblü deyil.

Amma boşanmanın mütləq düşmənçiliklə nəticələnməsi də vacib deyil.

Tərəflər bir-birinə həyat yoldaşı kimi uyğun olmadıqlarını qəbul edə və buna baxmayaraq valideynlik məsuliyyətlərini sağlam şəkildə davam etdirə bilərlər. Bunun üçün isə emosiyaları qərarlardan ayırmaq, qarşı tərəfi cəzalandırmaq istəyindən uzaqlaşmaq və gələcək həyata fokuslanmaq lazımdır.

Psixoloq insanın bu emosional mərhələni daha sağlam keçməsinə, mediator isə tərəflərin praktiki məsələlərdə dialoq qurmasına dəstək ola bilər.

Əsas sual bəzən “psixoloq, yoxsa mediator?” olmur. Əsas sual insanın hazırda nəyə ehtiyacı olduğunu düzgün müəyyənləşdirməkdir: münasibəti anlamağa və emosiyalarını nizamlamağa, yoxsa artıq verilmiş ayrılıq qərarını mümkün qədər sağlam və qarşılıqlı razılaşma ilə həyata keçirməyə.

Ülkər Zülfüqarova

Psixoloq, mediator