Həyatımızda elə qərarlar var ki, əslində yalnız bizi və ailəmizi maraqlandırmalıdır. Harada yaşayacağımız, necə ailə quracağımız, övladlarımızı necə böyüdəcəyimiz, hansı işdə çalışacağımız, münasibətimizi davam etdirib-etdirməyəcəyimiz kimi məsələlər şəxsi həyatımızın bir hissəsidir. Amma çox vaxt bu qərarların arxasında başqa bir sual dayanır: “Camaat nə deyər?”

Bu sual ilk baxışdan sadə görünür. Ancaq insanın düşüncə və davranışlarına təsiri kifayət qədər böyük ola bilər. Bəzən insan öz istəyini, rahatlığını və ailəsinin ehtiyaclarını deyil, ətrafındakı insanların verəcəyi reaksiyanı əsas götürür.

Əslində isə həyatımızı bizim yerimizə “camaat” yaşamır.

“Camaat” deyəndə kimi nəzərdə tuturuq?

Maraqlıdır ki, “camaat nə deyər?” deyəndə çox vaxt konkret olaraq kimin nə deyəcəyini də bilmirik. Bu, daha çox beynimizdə formalaşmış sosial qiymətləndirmə qorxusudur.

“Qohumlar nə düşünər?”, “qonşular danışar”, “dostlar bizi necə qəbul edər?”, “ailəmiz haqqında pis fikir yaranar” kimi düşüncələr insanın qərarlarına təsir göstərməyə başlayır.

Belə olduqda insan qərarını öz dəyərlərinə əsasən deyil, ehtimal olunan reaksiyalara əsasən verir.

Məsələn, bir insan münasibətində özünü xoşbəxt hiss etmir, amma ayrılmaqdan çəkinir. Çünki onun üçün “boşandı” sözünün yaratdığı sosial təzyiq münasibətdə yaşadığı problemdən daha ağır görünür.

Başqa biri ailəsinin maddi imkanlarını nəzərə almadan toy, ev, avtomobil və ya digər məsələlərdə özünü başqaları ilə müqayisə edir. “Filankəs belə etdi, biz niyə etməyək?” düşüncəsi ailənin real imkanlarını üstələyir.

Nəticədə insan başqalarının həyat standartını öz ailəsinə tətbiq etməyə başlayır.

Ailə qərarları niyə “camaatın” qərarına çevrilir?

Ailə daxilində iki insanın fərqli düşüncələri, ehtiyacları və prioritetləri ola bilər. Sağlam münasibətdə bu fərqlər danışılır, müzakirə olunur və ortaq qərar formalaşdırılır.

Amma qərarların üçüncü şəxslərin fikrinə uyğunlaşdırılması ailə daxilində gərginlik yarada bilər.

Məsələn, həyat yoldaşlarından biri “anam belə düşünür”, digəri isə “qohumlar bunu düzgün hesab etməz” deyərək öz mövqeyini əsaslandırırsa, burada artıq ailənin daxili ehtiyaclarından çox kənar fikirlər müzakirə olunur.

Belə vəziyyətdə tərəflər bir-birini eşitmək əvəzinə, kənardan gələn səslərin təsiri altında qalırlar.

Ailə qurmaqla insanın bütün yaxınları ilə münasibəti bitmir. Əksinə, valideynlər, qohumlar və dostlar yenə də həyatımızda qalır. Lakin onların fikri ilə bizim qərarımız arasında sərhəd olmalıdır.

Ən təhlükəli məqam: qəbul edilməmək qorxusu

“Camaat nə deyər?” düşüncəsinin altında çox vaxt başqa bir qorxu dayanır: qəbul edilməmək qorxusu.

İnsan sosial varlıqdır və aid olduğu mühit tərəfindən qəbul edilmək istəyir. Buna görə də başqalarının onu necə qiymətləndirdiyi müəyyən qədər əhəmiyyət daşıyır.

Problem o zaman başlayır ki, insanın özünə verdiyi dəyər tamamilə başqalarının münasibətindən asılı olur.

“Hamı məni yaxşı insan hesab edirsə, deməli, yaxşıyam.”

“Hamı qərarımı bəyənirsə, deməli, doğrudur.”

“Biri məni tənqid edirsə, deməli, səhv etmişəm.”

Bu düşüncə insanı getdikcə öz daxili səsinə yadlaşdıra bilər.

Uşaqlıqdan gələn “el nə deyər?” tərbiyəsi

Bu düşüncə tərzinin formalaşmasında ailənin və uşaqlıq təcrübələrinin də rolu var.

Uşağa davamlı olaraq “el nə deyər?”, “qonşular görər”, “ayıbdır”, “insanlar nə düşünər?” kimi mesajlar verildikdə o, zamanla davranışını öz ehtiyaclarından daha çox kənar qiymətləndirməyə görə qurmağa öyrəşə bilər.

Belə insan böyüdükdə də seçim qarşısında qalanda ilk olaraq özündən soruşmur:

“Mən nə istəyirəm?”

Əvvəlcə düşünür:

“Bunu başqaları necə qarşılayacaq?”

Bu vərdiş ailə münasibətlərində xüsusilə güclü şəkildə özünü göstərə bilər.

Valideynlərin fikri ilə həyat yoldaşının fikri arasında qalmaq

Ailə qurduqdan sonra ən çox rast gəlinən problemlərdən biri də budur: insan öz ailəsi ilə qurduğu yeni ailənin sərhədlərini müəyyənləşdirə bilmir.

Valideynin fikrinə hörmət etmək başqa şeydir, onun hər qərara müdaxilə etməsinə imkan vermək başqa.

Əgər həyat yoldaşları hər mühüm qərarda əvvəlcə “anam nə deyər?”, “atam necə qarşılayar?”, “qohumlar nə düşünər?” suallarını verirlərsə, onların öz ailə sistemində müstəqil qərarvermə qabiliyyəti zəifləyə bilər.

Burada məqsəd valideynləri və qohumları həyatdan çıxarmaq deyil. Məqsəd kimin fikrinin məsləhət, kimin fikrinin isə qərar olduğunu ayırd etməkdir.

Uşağın tərbiyəsində də “camaat” təsiri var

Bu düşüncə yalnız ər-arvad münasibətlərinə aid deyil. Uşaqların tərbiyəsində də “camaat nə deyər?” yanaşması tez-tez özünü göstərir.

Uşaq mağazada ağlayır.

Valideyn onun nə hiss etdiyini anlamaq əvəzinə “hamı bizə baxır” deyə narahat olur.

Uşaq hansısa davranışı ilə fərqlənir.

Valideyn onun fərdiliyini anlamaq əvəzinə “başqaları nə düşünəcək?” deyə müdaxilə edir.

Beləliklə, valideyn bəzən uşağın ehtiyacını deyil, özünün sosial görüntüsünü qorumağa çalışır.

Bu isə uşağa dolayı olaraq belə mesaj verə bilər: “Əsas olan sənin nə hiss etdiyin yox, başqalarının səni necə gördüyüdür.”

“Camaat nə deyər?” sualının yerinə nə qoymaq olar?

İnsan bu düşüncəni birdən-birə tamamilə dəyişməyə bilər. Amma qərar qarşısında özünə verdiyi sualları dəyişməklə başlaya bilər.

Məsələn:

“Camaat nə deyər?” əvəzinə – “Bu qərar mənim ailəm üçün doğrudurmu?”

“İnsanlar məni necə qiymətləndirəcək?” əvəzinə – “Mən öz qərarımla razıyam?”

“Qohumlar nə düşünəcək?” əvəzinə – “Bu qərarın nəticələrini kim yaşayacaq?”

“Başqaları belə edir, biz niyə etməyək?” əvəzinə – “Bizim həqiqətən buna ehtiyacımız varmı?”

Bu suallar insanı sosial təsirdən tamamilə ayırmır. Sadəcə qərarın mərkəzinə yenidən insanın özünü və ailəsini gətirir.

Başqalarının fikrini eşitmək olar, amma qərarı onlara vermək olmaz

Ətrafımızdakı insanların fikirlərini dinləmək normaldır. Bəzən kənardan baxan insan bizim görə bilmədiyimiz bir məqamı görə bilər. Məsləhət almaq da həyatın təbii hissəsidir.

Amma məsləhət almaqla qərarı başqasının əlinə vermək eyni şey deyil.

Ailə öz həyatının məsuliyyətini daşımalıdır.

Çünki “camaat” səhv qərarın nəticəsini bizimlə birlikdə yaşamayacaq. Münasibətdə yaranan problemləri, maddi çətinlikləri, ailədaxili gərginliyi və ya emosional yükü də onlar daşımayacaqlar.

Ona görə də ailə qərarlarının əsas meyarı başqalarının razılığı deyil, ailənin dəyərləri, ehtiyacları, imkanları və qarşılıqlı hörməti olmalıdır.

Bəzən insanın həyatında ən vacib addımlardan biri “camaat nə deyər?” sualından uzaqlaşıb “mənim üçün doğru olan nədir?” sualını verməyə başlamasıdır.

Çünki hər kəsi razı salmaq mümkün deyil. Amma öz həyatının məsuliyyətini daşımaq mümkündür.

Psixoloq Emin Səfərov

Bu yazı ölkənin yeganə ailə saytı olan “Gencaile.az” tərəfindən təşkil edilən psixoloqların sayca 3-cü məqalə müsabiqəsi çərçivəsində dərc olunur.