Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik nümayəndələrin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərindən sonra Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən dairələrində səsləndirilən etirazlar yalnız siyasi mövqe kimi deyil, həm də uzun illər formalaşdırılmış kollektiv yaddaş və stereotiplərin təzahürü kimi nəzərdən keçirilməlidir.
Burada əsas məsələ ondan ibarətdir: bir dövlətin suveren ərazisində diplomatik nümayəndələrin səfərinə etiraz etmək hansı məntiqə və hüquqi əsasa söykənir?
Qarabağ Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisidir. Azərbaycan ərazisinə diplomatik nümayəndələrin səfəri Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxilə deyil, əksinə, həmin dövlətlərin Azərbaycanla diplomatik münasibətlərinin və onun ərazi bütövlüyünə hörmətinin təzahürüdür. Ermənistan və Azərbaycan arasında münasibətlərin normallaşması prosesində də dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyünə hörmət əsas prinsiplər sırasında göstərilib. (Portal)
Kollektiv yaddaş və “düşmən obrazı”
Psixologiya baxımından uzunmüddətli münaqişələr zamanı kollektiv yaddaşın müəyyən hadisələri seçici şəkildə xatırlaması və qarşı tərəfə münasibətdə stereotiplərin nəsildən-nəslə ötürülməsi mümkündür.
Bu zaman tarixi hadisələr yalnız elmi fakt kimi deyil, emosional kimliyin bir hissəsi kimi təqdim olunur. Qarşı tərəfin hər bir addımının təhlükə, itki və ya “özününküləşdirmə” kimi şərh edilməsi isə cəmiyyət daxilində qarşıdurma düşüncəsini möhkəmləndirə bilər.
Məhz buna görə Qarabağ və Şərqi Zəngəzura diplomatik səfərin belə emosional reaksiya doğurması yalnız siyasi hadisə kimi deyil, həm də kollektiv yaddaşın necə formalaşdırıldığını göstərən nümunə kimi təhlil edilə bilər.
Lakin psixoloji travmanın və tarixi ağrıların mövcudluğu heç bir cəmiyyətə tarixi faktları birtərəfli təqdim etmək və ya başqa xalqın tarixi yaddaşını inkar etmək hüququ vermir.
Tarixi irsin mənimsənilməsi müzakirəsi
Digər diqqətçəkən məsələ tarixi və dini abidələrin yalnız bir etnik kimliyin mülkiyyəti kimi təqdim edilməsidir.
Qafqazın tarixi son dərəcə mürəkkəb və çoxqatlıdır. Azərbaycan ərazisində müxtəlif sivilizasiyaların və mədəniyyətlərin izləri mövcuddur. UNESCO-nun Azərbaycan üzrə materiallarında da ölkənin müxtəlif tarixi dövrlərə aid çoxsaylı mədəni irs nümunələri qeyd olunur. Azərbaycan hazırda UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısında beş obyektlə təmsil olunur.
Bununla yanaşı, Azərbaycanın UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrs siyahılarında Qarabağ atçılıq ənənəsi ilə bağlı çovqan kimi elementlərlə təmsil olunması da həmin mədəni irsin beynəlxalq səviyyədə qorunan hissəsinin olduğunu göstərir
Bu faktlar göstərir ki, mədəni irs məsələsinə münasibətdə siyasi emosiyadan deyil, tarixi mənbələrdən, arxeoloji materiallardan və beynəlxalq irs prinsiplərindən çıxış etmək lazımdır.
Eyni prinsip hər iki tərəfə tətbiq edilməlidir
Mədəni irsin qorunması məsələsində ikili standartlara yol verilməməlidir.
Beynəlxalq hüquqi çərçivədə həm erməni, həm də Azərbaycan mədəni irsinin qorunması ilə bağlı öhdəliklərin mövcudluğu mühüm prinsipdir. Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi 2021-ci ildə həm Azərbaycan, həm də Ermənistanla bağlı irqi ayrı-seçkiliyin qarşısının alınması və mədəni irsin qorunmasına dair müvəqqəti tədbirlər müəyyən etmiş, tərəfləri mübahisəni ağırlaşdıracaq addımlardan çəkinməyə çağırmışdır
Bu səbəbdən mədəni irsin qorunmasını tələb etmək legitimdir. Lakin bu tələb yalnız bir xalqın irsinə münasibətdə deyil, bütün xalqların tarixi və mədəni irsinə münasibətdə eyni prinsiplərlə irəli sürülməlidir.
Qərbi Azərbaycan məsələsi də yaddaşın bir hissəsidir
Azərbaycanlıların indiki Ermənistan ərazisindən məcburi köçürülməsi və həmin ərazilərdə mövcud olmuş yaşayış məskənləri, məscidlər, qəbiristanlıqlar və digər mədəni obyektlərlə bağlı məsələlər də tarixi yaddaşın mühüm hissəsidir.
Bu mövzunun müzakirəsi emosional nifrət dili ilə deyil, arxiv sənədləri, xəritələr, tarixi mənbələr, demoqrafik məlumatlar və beynəlxalq hüquq çərçivəsində aparılmalıdır.
Bir xalqın kollektiv yaddaşındakı ağrını “mövcud olmayıb” deməklə silmək mümkün deyil. Eyni zamanda digər xalqın kollektiv yaddaşındakı ağrını da inkar etmək sülhə xidmət etmir.
Psixoloji baxımdan təhlükəli məqam
Münaqişə yaşayan cəmiyyətlərdə ən təhlükəli proseslərdən biri “biz və onlar” düşüncəsinin mütləqləşdirilməsidir.
Bu zaman qarşı tərəfin bütün üzvləri eyni xüsusiyyətlərlə xarakterizə edilir, fərdi davranışlar kollektivə şamil olunur və yeni nəsillər əvvəlki nəsillərin münaqişə dilini mənimsəyirlər.
Psixoloji baxımdan sağlam cəmiyyət isə hadisələri fərqləndirməyi bacarmalıdır: siyasi qərar başqa şeydir, xalq başqa; tarixi mübahisə başqa şeydir, bu gün yaşayan insan başqa.
Ona görə də tarixdən danışarkən nifrəti deyil, faktı; stereotipi deyil, sənədi; emosional manipulyasiyanı deyil, elmi araşdırmanı əsas götürmək lazımdır.
Sülh üçün tarixi həqiqətdən qaçmaq yox, onunla üzləşmək lazımdır
Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində beynəlxalq səviyyədə əsas vurğu suverenlik, ərazi bütövlüyü, insan hüquqları və sülh üzərindədir. Avropa Şurasının Baş katibi də 2025-ci ildə iki ölkənin sülh sazişi üzrə danışıqlarının yekunlaşdırılmasını alqışlayaraq münasibətlərin normallaşdırılmasının hər iki dövlətin suverenliyi və ərazi bütövlüyünə tam hörmət şəraitində davam etdirilməsinin vacibliyini vurğulayıb.
Əsl sülh keçmişi unutmaq deyil
Əsl sülh tarixi faktların hər iki tərəf üçün eyni elmi meyarlarla araşdırılması, insanların ağrısının siyasi manipulyasiya vasitəsinə çevrilməməsi və gələcək nəsillərə nifrət deyil, obyektiv yaddaş ötürülməsidir.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzur Azərbaycanın ərazisidir. Bu ərazilərə diplomatik nümayəndələrin səfəri üzərindən yeni qarşıdurma yaratmaq əvəzinə, regionda sülhün, qarşılıqlı hörmətin və normal münasibətlərin qurulmasına xidmət edən yanaşma nümayiş etdirilməlidir.
Tarix heç bir xalqın siyasi şüarından ibarət deyil. Tarix sənədlərlə, faktlarla və elmi araşdırmalarla öyrənilməlidir.
Sülhün ən sağlam təməli isə kollektiv nifrət deyil, kollektiv həqiqətdir.
Bilqeyis Səfərqızı
Sabahgrow Oyun və Terapiya Mərkəzinin Baş Mütəxəssisi, Psixoloq
Qərbi Azərbaycan Qadınlar Şurasının üzvü
Yazı göstərir ki, sülh yalnız siyasi sənəd imzalamaqla bitmir. Cəmiyyətlərin bir-biri haqqında formalaşdırdığı stereotiplərin də dəyişməsi lazımdır.