Cəmiyyətin böyük bir hissəsi loqopedi hələ də “səs düzəldən mütəxəssis” kimi qəbul edir. Bu təsəvvür, müəyyən mənada, peşənin görünən tərəfinə əsaslanır. Bəli, loqoped səslərlə işləyir, artikulyasiyanı tənzimləyir, fonetik və fonoloji problemlərin korreksiyası ilə məşğul olur. Amma bu, yalnız aysberqin görünən hissəsidir.

Loqopediya — sadəcə səslərin deyil, ünsiyyətin, idrakın, emosiyanın və sosial qarşılıqlı əlaqənin kəsişdiyi mürəkkəb bir sahədir. Nitq isə təkcə sözlərin ardıcıllığı deyil; o, beynin müxtəlif strukturlarının koordinasiyalı fəaliyyəti, eşitmə qavrayışı, diqqət, yaddaş və emosional vəziyyətin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşan çoxqatlı bir prosesdir.

Bir loqopedin gündəliyi isə klinik terminlərdən daha çox, insan hekayələri ilə yazılır.

Bir uşaq təsəvvür edin. O, sizin qarşınızda oturur. Gözləri danışır, amma özü susur. Valideyn deyir: “Danışmır.”

Loqoped isə fərqli baxır: “Ünsiyyət qurmaq istəyir, amma yolu tapa bilmir.”

Məhz bu nöqtədə loqopedin rolu başlayır.

Loqopedin əsas məqsədi uşağı danışdırmaq deyil. Məqsəd — onun ünsiyyət ehtiyacını oyatmaq, ifadə imkanlarını genişləndirmək və onu başa düşülən etməkdir. Bu bəzən verbal nitqlə, bəzən jestlərlə, bəzən alternativ kommunikasiya vasitələri ilə həyata keçirilir. Çünki ünsiyyət yalnız sözlə məhdudlaşmır.

Nitq pozuntuları çox zaman yalnız səslə bağlı olmur. Onların arxasında nevroloji, psixoloji və inkişafla bağlı faktorlar dayanır. Məsələn, autizm spektr pozuntusu olan uşaqlarda nitq gecikməsi yalnız söz ehtiyatının azlığı ilə izah olunmur; burada sosial qarşılıqlı əlaqə, ortaq diqqət, imitasiya bacarıqları kimi fundamental komponentlər də rol oynayır. Eyni şəkildə, inkişaf geriliyi olan uşaqlarda nitq, ümumi idrak inkişafının bir hissəsi kimi formalaşır.

Buna görə də loqoped hər uşağa eyni yanaşa bilməz. Hər bir uşaq fərdi bir sistemdir və onun nitq inkişafı özünəməxsus trayektoriya ilə irəliləyir.

Bir loqopedin gündəliyində elə anlar olur ki, bu fərqliliklər çox aydın hiss olunur.

Məsələn, bir uşaq ilk dəfə “ana” deyir. Bu, valideyn üçün sevinc göz yaşlarıdır. Amma loqoped üçün bu söz — sadəcə bir artikulyasiya uğuru deyil. Bu, uşağın simvolik düşüncəsinin formalaşdığını, səs ilə məna arasında əlaqə qurduğunu, sosial əlaqəyə daxil olmağa hazır olduğunu göstərən mühüm bir mərhələdir.

Bu bir sözün arxasında isə uzun bir proses dayanır: təkrarlar, motivasiya, oyun əsaslı müdaxilələr, valideynlərlə əməkdaşlıq və ən əsası — səbr.

Amma hər hekayə bu qədər “klassik” inkişaf etmir.

Bəzən uşaq uzun müddət danışmır. Seanslar davam edir, amma söz gəlmir. Kənardan baxan üçün bu, nəticəsizlik kimi görünə bilər. Lakin loqoped fərqli siqnalları görür: uşaq artıq göz kontaktı qurur, jestlə istədiyini bildirir, səslərə reaksiya verir, diqqət müddəti artır.

Bunlar nitqin “görünməyən” mərhələləridir.

Bir loqoped üçün bu kiçik dəyişikliklər böyük uğurlardır. Çünki nitq birdən-birə yaranmır — o, mərhələli şəkildə qurulur.

Bu peşənin ən çətin tərəflərindən biri də valideynlərlə işdir.

Valideynlər çox zaman nəticəni tez görmək istəyir. Bu isə başa düşüləndir. Onların narahatlığı, qorxusu və bəzən də sosial təzyiq hissi bu tələskənliyi artırır. Lakin loqoped üçün əsas məsələ — prosesi düzgün qurmaqdır, nəticəni tələsdirmək yox.

Bəzən loqoped bir valideynə “gözləyək” deməli olur. Bu isə çox vaxt uşağa “danış” deməkdən daha çətindir.

Çünki burada yalnız elmi bilik yox, həm də empatiya, kommunikasiya bacarığı və emosional dayanıqlılıq tələb olunur.

Loqoped olmaq — yalnız mütəxəssis olmaq deyil, eyni zamanda müşahidəçi, dinləyici və bəzən də psixoloji dəstək verən şəxs olmaqdır.

Bu peşədə emosional yük böyükdür. Hər uşaq bir hekayədir. Hər hekayə isə loqopedin yaddaşında iz buraxır. Uğurlar sevindirir, amma gecikən nəticələr düşündürür. Bəzən mütəxəssis olaraq özünü sorğulayırsan: “Daha nə edə bilərdim?”

Amma zaman keçdikcə anlayırsan ki, bu prosesdə hər addım dəyərlidir.

Bir loqopedin gündəliyində ən gözəl anlar çox vaxt səssiz olur. Uşaq ilk dəfə sənin dediyini təkrarlayır, ya da sadəcə sənə baxıb gülümsəyir. Bu gülümsəmə — əlaqənin qurulduğunun göstəricisidir.

Və məhz bu əlaqə, nitqin əsasını təşkil edir.

Çünki nitq — yalnız səs deyil, münasibətdir.

Loqoped bu münasibətin qurulmasına vasitəçi olur. Uşaqla dünya arasında körpü salır.

Bu körpü bəzən bir sözlə qurulur, bəzən bir baxışla, bəzən isə uzun bir yolun sonunda yaranır.

Amma nəticə dəyişmir: uşaq artıq tək deyil. O, eşidilir və başa düşülür.

Və bəlkə də loqopediyanın ən böyük missiyası da budur — səssizliyi aradan qaldırmaq yox, ona səs vermək.

Çünki hər uşaq danışmaq istər. Sadəcə, bəzən onun səsini tapmaq üçün birinin ona yol göstərməsi lazımdır.

Loqoped isə məhz o yolu göstərən şəxsdir.

Gülçöhrə Həsənova

Defektoloq-loqoped, surdopedaqoq

GULYA MMC-nin təsisçi rəhbəri