Tromboz damar daxilində qan laxtasının, yəni trombun əmələ gəlməsi ilə xarakterizə olunan vəziyyətdir. Qan laxtalanması orqanizmin qanaxmanı dayandırması üçün vacib mexanizmdir. Lakin laxta damarın daxilində ehtiyac olmadığı halda yaranarsa və qan axınının qarşısını alarsa, ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər.

Tromboz müxtəlif damarlarda yarana bilər. Xüsusilə ayaqların dərin venalarında yaranan dərin vena trombozu (DVT) daha çox rast gəlinən vəziyyətlərdəndir. Laxtanın qoparaq ağciyərlərə getməsi isə ağciyər emboliyasına səbəb ola bilər və bu, həyati təhlükəli vəziyyətdir.

Tromboz niyə yaranır?

Trombozun yaranmasına bir neçə amil təsir edə bilər. Uzun müddət hərəkətsiz qalmaq, əməliyyatlardan sonra yataq rejimi, uzunmüddətli səyahətlər, artıq çəki, bəzi xroniki xəstəliklər, xərçəng, əvvəlki tromboz epizodları və irsi laxtalanma pozğunluqları risk yarada bilər. Hamiləlik və doğuşdan sonrakı dövr, həmçinin estrogen tərkibli bəzi hormonal preparatların istifadəsi də risk faktorları arasında qeyd olunur.

Xüsusilə uzun müddət oturaq vəziyyətdə qalmaq ayaq venalarında qan dövranının yavaşlamasına səbəb ola bilər. Məsələn, 4 saatdan uzun davam edən hərəkətsiz səyahətlər zamanı venoz tromboembolizm riski arta bilər.

Dərin vena trombozunun əlamətləri hansılardır?

Dərin vena trombozu bəzən heç bir aşkar əlamət verməyə bilər. Lakin aşağıdakı simptomlardan biri və ya bir neçəsi müşahidə oluna bilər:

Ayaqlardan birində şişkinlik;

Baldır və ya bud nahiyəsində ağrı və həssaslıq;

Ayaqda istilik artımı;

Dərinin qızarması və ya rənginin dəyişməsi;

Ayaqda səbəbi aydın olmayan ağırlıq və narahatlıq hissi.

Əlamətlərin adətən bədənin yalnız bir tərəfində müşahidə olunması diqqət çəkən məqamlardan biridir. Lakin bu simptomların başqa xəstəliklər zamanı da yarana biləcəyini nəzərə almaq lazımdır. Trombozun olub-olmadığını yalnız simptomlara əsasən müəyyən etmək düzgün deyil; həkim müayinəsi və lazım gəldikdə instrumental müayinələr aparılmalıdır.

Ən təhlükəli vəziyyət – ağciyər emboliyası

Tromboz zamanı yaranan qan laxtası damardan qoparaq qan dövranı ilə ağciyərlərə gedərsə, ağciyər arteriyasını bağlaya bilər. Buna ağciyər emboliyası deyilir.

Qəfil başlayan nəfəs darlığı, döş qəfəsində ağrı, sürətli və ya nizamsız ürəkdöyünmə, başgicəllənmə, huşun itməsi və qanlı öskürək kimi əlamətlər ağciyər emboliyasından xəbər verə bilər. Belə simptomlar yarandıqda gözləmək və özbaşına dərman qəbul etmək olmaz – təcili tibbi yardım tələb olunur.

Kimlər daha diqqətli olmalıdır?

Tromboz hər yaşda baş verə bilər, lakin bəzi insanlarda risk daha yüksəkdir. Xüsusilə:

Əvvəllər tromboz keçirmiş şəxslər;

Uzun müddət yataq rejimində və ya hərəkətsiz qalanlar;

Böyük cərrahi əməliyyat keçirənlər;

Artıq çəkisi və ya piylənməsi olanlar;

Bəzi onkoloji xəstəlikləri olanlar;

Hamiləlik və doğuşdan sonrakı dövrdə olan qadınlar;

Ailəsində tromboz və ya irsi laxtalanma pozğunluğu olan şəxslər;

Estrogen tərkibli hormonal preparatlardan istifadə edənlər;

Uzun məsafəli səyahətlər edən şəxslər daha diqqətli olmalıdırlar.

Burada vacib məqam odur ki, risk faktorlarının bir neçə nəfərdə eyni vaxtda olması ümumi riski daha da artıra bilər.

Trombozun qarşısını almaq mümkündürmü?

Trombozun bütün hallarının qarşısını almaq mümkün deyil. Lakin riskin azaldılması üçün gündəlik həyatda bir sıra tədbirlərə əməl etmək olar.

Uzun müddət oturmaq məcburiyyətində qalan insanlar vaxtaşırı ayağa qalxmalı, gəzməli və ayaq əzələlərini hərəkət etdirməlidirlər. Uzun səyahətlər zamanı ayaq-barmaqları və topuqları hərəkət etdirmək də qan dövranının yaxşılaşmasına kömək edə bilər.

Bundan əlavə, sağlam çəkinin qorunması, fiziki aktivliyin artırılması, siqaretdən uzaq durmaq və xroniki xəstəliklərə nəzarət etmək ümumi damar sağlamlığı baxımından əhəmiyyətlidir.

Əməliyyat, uzunmüddətli hərəkətsizlik və ya digər yüksək riskli vəziyyətlər zamanı həkim trombozun profilaktikası üçün xüsusi tədbirlər və bəzi hallarda antikoaqulyant müalicə təyin edə bilər. Bu dərmanları özbaşına qəbul etmək olmaz, çünki qanaxma kimi ciddi fəsadlara səbəb ola bilər.

Tromboz necə müalicə olunur?

Müalicə trombun yerləşdiyi nahiyədən, xəstənin ümumi vəziyyətindən və trombozun səbəbindən asılı olaraq müəyyən edilir. Əsas müalicə üsullarından biri qanın laxtalanmasını azaldan antikoaqulyant dərmanların istifadəsidir.

Müalicənin müddəti və preparatın seçimi hər xəstədə fərqli ola bilər. Buna görə də “qan durulducu” kimi tanınan dərmanları həkim məsləhəti olmadan qəbul etmək, dozanı dəyişmək və ya müalicəni yarımçıq dayandırmaq düzgün deyil.

Ayaq şişəndə dərhal tromboz düşünmək lazımdır?

Xeyr. Ayaqda şişkinlik travma, venoz çatışmazlıq, limfa sistemi problemləri, ürək-damar və böyrək xəstəlikləri kimi müxtəlif səbəblərdən yarana bilər. Lakin xüsusilə bir ayaqda qəfil yaranan şişkinlik, ağrı, istilik və rəng dəyişikliyi müşahidə olunursa, tromboz ehtimalı nəzərə alınmalı və həkimə müraciət edilməlidir.

Trombozun vaxtında müəyyən edilməsi onun daha ciddi fəsadlarının qarşısını almaq baxımından çox vacibdir. Əsas məqsəd yalnız xəstəliyi müalicə etmək deyil, risk qrupunda olan insanları əvvəlcədən müəyyənləşdirərək profilaktik tədbirlər görməkdir.

Unutmayaq: qəfil nəfəs darlığı, döş qəfəsində ağrı, qanlı öskürək və ya huşun itməsi kimi əlamətlər təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edir. Belə vəziyyətlərdə vaxt itirmək olmaz.

Nərminə Abbasova

Terapevt, ailə həkimi