Yay bitəndə təqvimdə sadəcə bir fəsil dəyişmir. Bəzən insanın gündəlik ritmi, düşüncələri, əhvalı və hətta həyata münasibəti də dəyişməyə başlayır. Günlərin qısalması, havaların sərinləşməsi, məktəblərin və iş həyatının yenidən aktivləşməsi insanın psixoloji vəziyyətinə təsir edə bilər.
Bəzi insanlar payızı sakitlik, yenilənmə və yeni başlanğıclar fəsli kimi qarşılayır. Bəziləri üçün isə yayın bitməsi müəyyən bir kədər, yorğunluq və motivasiya azalması yaradır. Xüsusilə uzun və rahat yay günlərindən sonra əvvəlki rejimə qayıtmaq həm böyüklər, həm də uşaqlar üçün asan olmaya bilər.
Yayın rahatlığından payızın ritminə
Yay aylarında gündəlik həyatımız çox vaxt daha elastik olur. Daha gec yatmaq, səhərlər daha gec oyanmaq, gün ərzində daha çox açıq havada olmaq, tətilə çıxmaq və iş-gücün tempini azaltmaq mümkündür.
Payız isə bizdən yenidən struktur tələb edir.
İşə qayıtmaq, məktəbə başlamaq, dərs hazırlamaq, gündəlik məsuliyyətləri artırmaq və vaxtı daha dəqiq planlaşdırmaq lazım gəlir. Bu keçid beynimiz üçün yeni rejimə uyğunlaşma prosesidir.
Ona görə də payızın ilk günlərində özünü əvvəlki qədər enerjili hiss etməmək mütləq psixoloji problem demək deyil. Bəzən insanın sadəcə yeni ritmə uyğunlaşmağa ehtiyacı olur.
Günəş işığının azalması əhvalımıza təsir edə bilər
Payızın psixoloji təsirlərindən danışarkən gün işığının azalmasını da nəzərə almaq lazımdır.
Gün ərzində təbii işıqla təmas insanın bioloji ritminin tənzimlənməsində mühüm rol oynayır. Günlər qısaldıqca bəzi insanlarda yuxu rejimində dəyişiklik, səhərlər oyanmaqda çətinlik, enerjinin azalması və daha çox evdə qalmaq istəyi müşahidə oluna bilər.
Bəzi insanlarda isə mövsüm dəyişiklikləri daha nəzərəçarpan emosional dəyişikliklərə səbəb ola bilər.
Burada vacib məqam budur: bir neçə gün davam edən yorğunluq və əhval dəyişkənliyi ilə uzun müddət davam edən psixoloji narahatlığı bir-birindən ayırmaq lazımdır.
Əgər insan həftələrlə davam edən kədər, ümidsizlik, heç nəyə maraq göstərməmək, yuxu və iştahda ciddi dəyişikliklər, gündəlik fəaliyyətlərə qarşı motivasiyanın itməsi kimi hallar yaşayırsa, bunu sadəcə “payız gəldi” deyə izah etmək düzgün deyil.
Payız həm də “yenidən başlama” hissidir
Payızın başqa bir psixoloji tərəfi isə yeni başlanğıclarla bağlıdır.
Məktəblər açılır, uşaqlar yeni dərs ilinə başlayır, insanlar iş rejiminə qayıdır, yeni planlar qurulur. Sanki həyat yenidən sürətlənir.
Bu mərhələni yalnız “yay bitdi” kimi deyil, “yeni mərhələ başladı” kimi qəbul etmək insanın emosional vəziyyətinə müsbət təsir göstərə bilər.
Bəzən biz bir şeyin bitməsinə o qədər fokuslanırıq ki, qarşıda başlayan yeni mərhələni görmürük.
Halbuki hər son müəyyən mənada yeni başlanğıcdır.
Uşaqlar üçün payız nə deməkdir?
Payızın gəlişi uşaqların həyatında daha ciddi dəyişikliklər yaradır. Yay tətilindən sonra məktəb rejiminə qayıtmaq uşağın yuxu, qidalanma, oyun və istirahət balansını dəyişir.
Xüsusilə kiçik yaşlı uşaqlar üçün bu keçid emosional baxımdan daha həssas ola bilər.
Uşaq səhər erkən oyanmaq istəməyə, məktəbə getməklə bağlı narahatlıq yaşamağa, daha tez əsəbiləşməyə və ya valideynə daha çox bağlılıq göstərməyə başlaya bilər.
Belə vəziyyətdə “artıq böyümüsən, ağlama”, “məktəbə getmək məcburiyyətindəsən” kimi ifadələr uşağın hisslərini daha da çətinləşdirə bilər.
Əvəzində uşağın keçirdiyi hissi qəbul etmək daha faydalıdır:
“Yayda rahat idi, indi rejim dəyişib, sənə çətin gəlir. Amma birlikdə buna uyğunlaşacağıq.”
Bu cür yanaşma uşağa həm anlayıldığını hiss etdirir, həm də dəyişikliklə mübarizə aparmaq üçün emosional təhlükəsizlik yaradır.
Özümüzdən payızda çox şey gözləməməliyik
Bəzən yeni mövsüm başlayanda insanlar özlərinə uzun siyahılar hazırlayırlar: daha çox işləmək, idmana başlamaq, yeni kursa getmək, kitab oxumaq, həyat tərzini dəyişmək və s.
Plan qurmaq yaxşıdır. Amma bütün həyatımızı bir anda dəyişdirməyə çalışmaq əlavə psixoloji təzyiq yarada bilər.
Yeni mövsümə uyğunlaşmaq üçün kiçik addımlar daha realdır.
Yuxu rejimini tədricən qaydaya salmaq, gün ərzində açıq havada olmaq, hərəkət etmək, qidalanmaya diqqət yetirmək, sosial əlaqələri qorumaq və gün ərzində özümüz üçün kiçik fasilələr yaratmaq emosional tarazlığın qorunmasına kömək edə bilər.
“Yay kədəri”ni də görməzdən gəlməməliyik
Bəzən insan yayın bitməsinə görə konkret bir səbəbdən kədərlənir.
Tətil bitib. Səyahət başa çatıb. Uşaqlarla keçirilən uzun günlər geridə qalıb. Bəzi insanlar üçün yay müəyyən xatirələr və münasibətlərlə bağlı xüsusi emosional məna daşıyır.
Belə hallarda kədəri dərhal aradan qaldırmağa çalışmaq əvəzinə onu qəbul etmək daha sağlamdır.
Özümüzə “niyə belə hiss edirəm?” sualını vermək əvəzinə bəzən “mən hazırda nə hiss edirəm və nəyə ehtiyacım var?” sualını vermək daha faydalı olur.
Çünki emosiyanı anlamaq onu idarə etməyin ilk addımıdır.
Payızın sakitliyindən istifadə etmək olar
Payız bizə bir qədər yavaşlamaq imkanı da verir.
Yayın səs-küyündən sonra daha sakit axşamlar, evdə keçirilən vaxt, kitab oxumaq, ailə ilə söhbət etmək, uşaqlarla birlikdə yeni fəaliyyətlər planlaşdırmaq insanın emosional resurslarını bərpa edə bilər.
Uşaqlarla birlikdə payızın gəlişini kiçik bir ailə ritualına çevirmək də mümkündür. Məsələn, birlikdə parkda gəzmək, payız yarpaqlarını toplamaq, yeni dərs ili üçün uşağın öz planını hazırlamasına kömək etmək və ya həftəsonu ailəvi fəaliyyət təşkil etmək.
Belə yanaşma uşağa dəyişiklikləri itki kimi deyil, həyatın təbii dövrü kimi qəbul etməyə kömək edir.
Fəsillər dəyişir, biz də dəyişirik
İnsan təbiətin bir hissəsidir. Ətrafımızdakı dəyişikliklərin bizə müəyyən qədər təsir etməsi normaldır.
Əsas məsələ bu dəyişikliklərə qarşı mübarizə aparmaq yox, onlara uyğunlaşmağı öyrənməkdir.
Yayın bitməsi yalnız bir mövsümün sonu deyil. Bu, yeni ritmə keçid, yeni planlar qurmaq və özümüzə yenidən diqqət yetirmək üçün fürsət də ola bilər.
Payız bizə bir şeyi xatırladır: hər şey eyni qalmaq məcburiyyətində deyil. Təbiət dəyişir, həyat dəyişir, insan dəyişir.
Bəzən ruhumuzun ehtiyacı olan şey daha çox sürət deyil, bir qədər dayanmaq, nəfəs almaq və yeni mərhələyə özümüzə qarşı daha anlayışlı münasibətlə başlamaqdır.
Mənsurə Qəhrəmanova
Psixoloq-Pedaqoq, Uşaq İnkişaf Mütəxəssisi
Yurd İnklüziv İnkişaf Mərkəzinin təsisçisi və rəhbəri
(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər, 055 361 68 60 mobil nömrəsi ilə birbaşa Mənsurə Qəhrəmanova ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin psixoloqpedaqoqmq adlı instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Mənsurə xanımla kontakt yarada bilərlər.)
