27 sentyabr Azərbaycan xalqının yaddaşında xüsusi yeri olan tarixlərdən biridir. Bu gün 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsinin ilk gününü və həmin dövrdə həyatını itirən şəhidlərimizin xatirəsini yad etmək baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Tarixi hadisələrin ictimai və siyasi əhəmiyyəti ilə yanaşı, onların insan psixologiyasına təsiri də böyükdür. Müharibə yalnız cəbhədə baş verən hadisə deyil. Onun təsirləri ailələrə, uşaqlara, valideynlərə, müharibə iştirakçılarına, itki yaşayan insanlara və bütövlükdə cəmiyyətə toxuna bilir.
Bu baxımdan 27 sentyabr – Anım Gününə psixoloji yanaşarkən əsas mövzulardan biri itki və yas, digəri isə kollektiv yaddaşdır.
İtki insan psixologiyasında necə iz buraxır?
Yaxın insanın itirilməsi həyatdakı ən ağır emosional təcrübələrdən biridir. İnsan belə bir hadisədən sonra kədər, boşluq, darıxmaq, qəzəb, günahkarlıq, ümidsizlik və gələcəklə bağlı narahatlıq kimi müxtəlif hisslər yaşaya bilər.
Yasın universal və yalnız bir formada keçən mərhələləri yoxdur. Hər insan itkini fərqli şəkildə yaşayır. Biri hisslərini açıq şəkildə ifad etdiyi halda, digəri daha çox susa və öz daxilinə çəkilə bilər.
Bu səbəbdən yas yaşayan insana “artıq unutmalısan”, “güclü ol”, “vaxt keçib” kimi ifadələrlə təzyiq göstərmək doğru deyil.
Psixoloji baxımdan məqsəd insanın itirdiyi şəxsi unutması deyil. Əsas məqsəd insanın həmin itki ilə bağlı ağrısını emal edə bilməsi və həyatını davam etdirərkən itirdiyi insanın xatirəsi ilə sağlam münasibət qura bilməsidir.
Müharibə travması
Müharibə insan üçün ciddi stress və travma mənbəyi ola bilər. Döyüş iştirakçıları, yaralanmış şəxslər, şəhid ailələri və müharibə zamanı yaxınlarını itirən insanlar müxtəlif psixoloji reaksiyalar yaşaya bilərlər.
Bəzi hallarda travmatik təcrübədən sonra hadisənin təkrar xatırlanması, kabuslar, yuxu problemləri, yüksək narahatlıq, qıcıqlanma, emosional uzaqlaşma, müəyyən səslərə və görüntülərə qarşı həssaslıq müşahidə oluna bilər.
Lakin burada vacib bir məqam var: hər bir kədər və stress reaksiyası psixi pozuntu demək deyil.
İnsanın travmatik hadisəyə reaksiyası onun şəxsi xüsusiyyətlərindən, sosial dəstəyindən, əvvəlki həyat təcrübələrindən və hadisənin xarakterindən asılı olaraq dəyişə bilər.
Əgər simptomlar uzun müddət davam edir, gündəlik həyat fəaliyyətini, münasibətləri və iş qabiliyyətini ciddi şəkildə pozursa, psixoloq və ya digər uyğun psixi sağlamlıq mütəxəssisinə müraciət etmək məqsədəuyğundur.
Kollektiv yaddaş və cəmiyyət
İnsan yalnız fərdi yaddaşa malik deyil. Cəmiyyətlərin də müəyyən hadisələri xatırlamaq və gələcək nəsillərə ötürmək mexanizmi mövcuddur. Buna kollektiv yaddaş deyilir.
Anım günləri kollektiv yaddaşın qorunmasında mühüm rol oynayır. İnsanlar müəyyən tarixlər vasitəsilə keçmiş hadisələri xatırlayır, itkilərə ehtiram göstərir və həmin hadisələrin cəmiyyət üçün mənasını yenidən düşünürlər.
Kollektiv yaddaşın sağlam şəkildə formalaşması üçün həm tarixi faktların qorunması, həm də insanın psixoloji ehtiyaclarının nəzərə alınması vacibdir.
Çünki yaddaş yalnız hadisəni xatırlamaq deyil. Yaddaş həm də həmin hadisəyə verdiyimiz emosional mənadır.
Anım günləri travmatik xatirələri aktivləşdirə bilər
Bəzi insanlar üçün xüsusi tarixlər keçmişdə yaşanmış travmatik hadisələri daha güclü şəkildə xatırlada bilər.
Tarix, musiqi, fotoşəkillər, xəbərlər, müəyyən ifadələr və hətta qoxular belə insanda keçmiş hadisələrlə bağlı emosional reaksiyalar yarada bilər.
Xüsusilə yaxınını itirmiş insanlarda belə günlərdə kədərin artması, daha çox xatırlamaq və emosional həssaslıq müşahidə oluna bilər.
Bu reaksiyalar avtomatik olaraq psixoloji pozuntu kimi qiymətləndirilməməlidir. Əksinə, insana öz hisslərini yaşamaq və ifadə etmək üçün təhlükəsiz mühit yaradılmalıdır.
Uşaqlara 27 sentyabrı necə izah etmək olar?
Uşaqlar böyüklərin yaşadığı emosional atmosferi çox həssas şəkildə qəbul edə bilirlər. Buna görə də Anım Günü haqqında uşaqlarla danışarkən onların yaş və inkişaf səviyyəsi nəzərə alınmalıdır.
Kiçik yaşlı uşaqlara müharibənin ağır və qorxuducu detallarını ətraflı şəkildə danışmaq əvəzinə, sadə və yaşa uyğun izah vermək daha məqsədəuyğundur.
Məsələn:
“Bu gün həyatını itirmiş insanları hörmətlə xatırladığımız gündür. Biz onların xatirəsini yad edir və ailələrinə hörmətlə yanaşırıq.”
Uşaq sual verdikdə onun sualına uyğun cavab vermək kifayətdir. Uşağın soruşmadığı ağır və qorxuducu məlumatları əlavə etmək lazım deyil.
Əsas məqsəd uşağın həm hadisəni anlamasına, həm də özünü təhlükəsiz hiss etməsinə şərait yaratmaqdır.
Psixoloji dəstək nə zaman vacibdir?
İtki və travmadan sonra insanın dəstəyə ehtiyac duyması normaldır. Yaxınların yanında olması, insanın hisslərini ifadə edə bilməsi və sosial əlaqələrin qorunması psixoloji baxımdan əhəmiyyətlidir.
Əgər insanda uzun müddət davam edən güclü narahatlıq, yuxu problemləri, davamlı kabuslar, travmatik hadisənin təkrar-təkrar yaşanması hissi, sosial həyatdan uzaqlaşma və gündəlik fəaliyyətlərdə ciddi çətinlik müşahidə olunursa, peşəkar psixoloji yardım faydalı ola bilər.
Psixoloji yardımın məqsədi insanın keçmişi unutdurmaq deyil. Məqsəd onun yaşadığı təcrübəni emal etməsinə və həyatını daha sağlam şəkildə davam etdirməsinə dəstək olmaqdır.
Nəticə
27 sentyabr – Anım Günü yalnız bir tarixin xatırlanması deyil. Bu gün həm də itki, yas, yaddaş və insanın psixoloji dayanıqlılığı haqqında düşünmək üçün bir fürsətdir.
Şəhidlərimizin xatirəsini yaşatmaq həm tarixi yaddaşımızın, həm də cəmiyyət olaraq dəyərlərimizin bir hissəsidir.
Psixoloji baxımdan isə sağlam xatırlama keçmişi inkar etməmək, ağrını susdurmağa məcbur etməmək və itki yaşamış insanların hisslərinə hörmətlə yanaşmaq deməkdir.
Bəzən xatırlamaq keçmişdə qalmaq deyil. Xatırlamaq, həyatını itirənlərin xatirəsinə hörmət edərək həyatın davam etdiyini qəbul etməkdir.
27 sentyabr – Anım Günündə Vətən uğrunda həyatını itirən bütün şəhidlərimizin əziz xatirəsini dərin hörmət və ehtiramla yad edirik.
Psixoloq Bilqeyis Səfərqızı
Amerika Psixoloqlar Assosiasiyasının üzvü
