Sən yanımdasan, amma mənimlə deyilsən

Bir insan qarşınızda oturub.

Siz danışırsınız.

O isə telefonuna baxır.

Bir bildiriş gəlir — baxır.

Sonra başqa mesaj — yenə baxır.

Siz danışmağa davam edirsiniz, amma hiss edirsiniz ki, qarşınızdakı insan fiziki olaraq yanınızdadır, psixoloji olaraq isə başqa yerdədir.

Bəzən bunu adi davranış hesab edirik:

“Telefonuna baxdı, nə olsun ki?”

Amma psixologiyada bunun üçün artıq xüsusi termin var:

FABBİNQ

“Phubbing” sözü ingiliscə phone — telefon və snubbing — etinasızlıq sözlərinin birləşməsindən yaranıb. Bu anlayış real ünsiyyət zamanı insanın diqqətini telefona yönəldərək qarşısındakı şəxsi nəzərə almamasını ifadə edir.

Başqa sözlə:

Telefon masadadır, amma münasibətin arasındadır.

Telefon üçüncü tərəfə çevriləndə

İki insan görüşür.

Əvvəllər onların arasında yalnız söhbət, baxış, mimika və emosional əlaqə vardı.

İndi isə çox vaxt üçüncü bir “iştirakçı” var:

smartfon.

Telefon danışığın ortasında masanın üzərinə qoyulur.

Bildiriş gəlir.

İnsan avtomatik olaraq ekrana baxır.

Qarşı tərəf isə həmin anda bir mesaj alır:

“Sənə tam diqqət ayırmıram.”

Bu cümlə heç vaxt səsləndirilməsə də, davranış onu ötürə bilər.

Ən təhlükəli tərəfi nədir?

Fabbinq həmişə açıq münaqişə yaratmır.

Bəzən heç kim etiraz etmir.

Heç kim:

“Telefonunu kənara qoy!”

demir.

Amma insan daxilində bunu hiss edir:

“Mənimlə söhbət etməkdənsə, telefon daha maraqlıdır.”

Bir dəfə baş verəndə bu, sadəcə narahatlıq yarada bilər.

Təkrarlandıqda isə münasibətin emosional atmosferini dəyişə bilər.

Mütəxəssislerin araşdırmasında fabbinq yaxın münasibətlərdə stress yaradan amil kimi nəzərdən keçirilir və əvvəlki tədqiqatlara əsasən onun münasibətdən məmnunluq və subyektiv rifahla əlaqəsi müzakirə olunur.

“Mənə niyə cavab vermirsən?” sualının arxasında nə dayanır?

Bəzən tərəfdaş deyir:

“Telefonuna çox baxırsan.”

Amma onun əsl demək istədiyi başqa ola bilər:

“Mənimlə olduğun zaman mənimlə ol.”

Bu, sadəcə telefon problemi deyil.

Bu, diqqət problemidir.

Çünki yaxın münasibətlərdə insan yalnız fiziki yaxınlıq deyil, psixoloji mövcudluq da axtarır.

İnsan istəyir ki:

ona baxılsın,

ona qulaq asılsın,

reaksiya verilsin,

hissləri görülsün.

Telefon bütün bunların arasına girdikdə insan özünü görünməz hiss edə bilər.

Bəs niyə telefona bu qədər tez-tez baxırıq?

Çünki smartfon artıq yalnız telefon deyil.

O, sosial şəbəkədir.

Mesajdır.

Xəbərdir.

İşdir.

Əyləncədir.

Oyun və məlumat mənbəyidir.

İnsan real ünsiyyətin içində olsa belə, virtual dünyadan gələn növbəti bildirişi gözləyə bilər.

Beləliklə, problem bəzən:

“Telefonu çox sevmək” deyil.

Problem:

“Telefonsuz qala bilməmək” ola bilər.

Ən maraqlı nəticə: hər kəs fabbinqi eyni yaşamır.

Tədqiqatçılar 46 nəfərin iştirak etdiyi araşdırmada tərəfdaşın telefonla diqqətinin yayınmasını insanların romantik bağlanma xüsusiyyətləri ilə müqayisə ediblər. Nəticələr göstərib ki, bağlanmanın bəzi xüsusiyyətləri fabbinqin necə qəbul olunması ilə əlaqəlidir. Daha etibarlı bağlanma xüsusiyyətləri olan insanlar tərəfdaşın telefona yönəlməsini daha az “mənə etinasızlıq” kimi qiymətləndirə biliblər; narahat və qaçınan bağlanma xüsusiyyətləri isə fabbinqin daha mənfi qavranılması ilə əlaqəli olub.

Deməli, eyni davranış iki insanda tamamilə fərqli hiss yarada bilər.

Bir insan düşünə bilər:

“Mesajına baxır, problem deyil.”

Digəri isə:

“Məndən qaçır.”

Burada yalnız telefon yoxdur.

Burada insanın münasibət təcrübəsi və bağlanma xüsusiyyətləri də rol oynaya bilər.

Fabbinq münasibəti nə zaman təhlükəyə çevirir?

Telefonun bir dəfə zəng çalması problem deyil.

Təcili mesaja cavab vermək problem deyil.

Problem o zaman başlayır ki, telefon münasibətin daimi rəqibinə çevrilir.

Məsələn:

* yemək zamanı daim telefona baxmaq;

* söhbət zamanı mesaj yazmaq;

* qarşı tərəf danışarkən sosial şəbəkəni izləmək;

* görüş zamanı telefonu daim əlində saxlamaq;

* partnyorun yanında olarkən virtual ünsiyyəti üstün tutmaq.

Belə olduqda insan tədricən bu hissə düşə bilər:

“Mən onun yanındayam, amma onun diqqətində deyiləm.”

Klinik psixoloq kimi mənim üçün əsas sual

Münasibətdə telefon problemi ilə müraciət edən insana yalnız:

“Gündə neçə saat telefondan

istifadə edirsiniz?”

sualını vermək kifayət deyil.

Daha vacib sual budur:

“Telefonunuza baxdığınız zaman nədən uzaqlaşırsınız?”

Bəzən cavab:

“Darıxıram.”

Bəzən:

“Gərgin oluram.”

Bəzən:

“Danışmağa mövzu tapmıram.”

Bəzən isə:

“Mən tək qalmaqdan xoşlanmıram.”

Bu halda telefon səbəb olmaqdan çox, başqa bir psixoloji ehtiyacın vasitəsinə çevrilə bilər.

Bəs nə etməli?

Münasibətdə “telefonsuz həyat” tələb etmək real deyil.

Amma telefonsuz anlar yaratmaq mümkündür.

Məsələn:

“20 dəqiqə yalnız biz”

Gündə 20 dəqiqə telefonlar kənara qoyulur.

Nə mesaj.

Nə sosial şəbəkə.

Nə bildiriş.

Sadəcə iki insan.

Və bir qayda:

Danışan insanın gözünə baxmaq.

Çünki münasibətlər yalnız birlikdə keçirilən vaxtın miqdarı ilə deyil, həmin vaxtda göstərilən diqqətin keyfiyyəti ilə də qidalanır.

Özünüzə bu 5 sualı verin

1) Mənimlə danışan insanın sözünü kəsib telefona baxıram?

2) Qarşımdakı insan danışarkən bildirişləri yoxlamaq ehtiyacı hiss edirəm?

3) Telefonsuz 20–30 dəqiqə qalmaq mənə çətin gəlir?

4) Yaxın insanım “sən telefona məndən çox baxırsan” deyib?

5) Telefon yanımda olmayanda narahatlıq hiss edirəm?

Əgər bir neçə suala “bəli” cavabı verdinizsə, bu, diaqnoz demək deyil.

Amma bir sual üzərində düşünməyə dəyər:

“Telefon mənim həyatımı asanlaşdırır, yoxsa münasibətlərimdə araya girir?”

Bəzən münasibətlər böyük xəyanətlərlə deyil,

kiçik diqqətsizliklərlə soyuyur.

Bir baxış.

Bir cavabsız cümlə.

Bir dəfə “sonra danışarıq”.

Bir bildiriş.

Bir telefon.

Və zamanla iki insanın arasında görünməz məsafə yaranır.

Bəlkə də ən böyük problem telefonun əlimizdə olması deyil.

Ən böyük problem sevdiyimiz insan qarşımızda olduğu halda diqqətimizin başqa yerdə olmasıdır.

Çünki yaxın münasibətdə insanın ən böyük ehtiyaclarından biri budur:

“Mən sənin yanındayamsa, sənin üçün həqiqətən burada olum.”

Telefonu söndürmək bəzən sadəcə ekranı söndürmək deyil.

Qarşımızdakı insanı yenidən görməkdir.

Klinik psixoloq İmanova Gülnarə

Çinar Psixologiya Reablitasiya və İnkişaf Mərkəzinin rəhbəri

Bu yazı ölkənin yeganə ailə saytı olan “Gencaile.az” tərəfindən təşkil edilən psixoloqların sayca 3-cü məqalə müsabiqəsi çərçivəsində dərc olunur.