Təşvişli bağlanma: sevilməmək və tərk edilmək qorxusu

İnsan münasibətlərində hər zaman diqqətimi çəkən bir məqam var: eyni sevgini insanlar eyni şəkildə yaşamırlar. Biri sevdiyi insana yaxınlaşdıqca sakitləşir və özünü təhlükəsiz hiss edir, digəri isə bağlandıqca daha çox narahat olmağa başlayır. Qarşı tərəfin davranışındakı kiçik bir dəyişiklik belə onda “Məni əvvəlki kimi sevir?”, “Məndən uzaqlaşır?”, “Bəlkə onu itirirəm?” kimi düşüncələr yarada bilir.

Bu fərqləri anlamaqda psixologiyanın ən mühüm nəzəriyyələrindən biri bağlanma nəzəriyyəsidir (Attachment Theory). John Bowlby tərəfindən əsası qoyulan, Mary Ainsworthun tədqiqatları ilə inkişaf etdirilən bu yanaşmaya görə, insanın emosional təhlükəsizlik və yaxınlıqla bağlı təcrübələri onun özünə və başqalarına dair müəyyən “daxili işçi modellər” formalaşdırmasına təsir edir. Yetkin bağlanma tədqiqatlarında isə bağlanma xüsusiyyətləri əsasən iki ölçü — bağlanma təşvişi və bağlanmadan qaçınma üzərindən araşdırılır. (PubMed Central (PMC)⁠)

Bu silsilədə təhlükəsiz, təşvişli, qaçınan və qorxulu-qaçınan/dezorqanizə bağlanma nümunələrinə ayrıca toxunacağam. Birinci olaraq münasibətlərdə çox rast gəldiyimiz təşvişli bağlanmadan (anxious attachment) başlamaq istəyirəm.

“Məni sevirsən?” sualının arxasında əslində nə dayanır?

Təşvişli bağlanmanın əsas xüsusiyyətlərindən biri insanın qarşı tərəfin emosional əlçatanlığına qarşı yüksək həssaslığıdır. Elmi ədəbiyyatda bu, bağlanma sisteminin hiperaktivləşməsi ilə izah edilir: insan təhlükə və ya məsafə hiss etdikdə yaxınlığı bərpa etmək üçün daha intensiv emosional və davranış reaksiyaları göstərə bilər. (PubMed Central (PMC)⁠)

Belə insan üçün münasibətdə ən həssas mövzulardan biri rədd edilmək və tərk edilmək ehtimalıdır.

Məsələn, partnyoru əvvəl hər səhər yazdığı halda bir gün günortaya qədər mesaj göndərmirsə, təhlükəsiz bağlanan insan “yəqin işi var” deyə düşünə bilər. Təşvişli bağlanma xüsusiyyətləri yüksək olan insanın beynində isə dərhal başqa ssenarilər yarana bilər:

“Görəsən nə dəyişdi?”

“Məndən soyuyub?”

“Mən nəsə səhv etdim?”

“Bəlkə artıq məni istəmir?”

Burada problem sadəcə çox düşünmək deyil. Beyin münasibətdə mümkün təhlükəni olduğundan daha tez aşkarlamağa başlayır. Tədqiqatlarda yüksək bağlanma təşvişinin rədd edilmə siqnallarına qarşı hipersayıqlıq, neqativ düşüncələr üzərində daha çox ruminasiya və emosional reaksiyanın güclənməsi ilə əlaqəli olduğu göstərilir. (Frontiers⁠)

Yaxınlıq sakitləşdirmək əvəzinə niyə narahatlıq yaradır?

Mənim psixoloji müşahidələrimdə təşvişli bağlanmada ən maraqlı paradokslardan biri budur: insan sevgini nə qədər çox istəyirsə, onu itirmək ehtimalından da bir o qədər çox qorxa bilər.

Bu zaman insan qarşı tərəfdən davamlı emosional təsdiq gözləyə bilər. “Məni sevirsən?”, “Məndən bezməmisən?”, “Niyə əvvəlki kimi deyilsən?” kimi sualların təkrarlanması əslində bəzən məlumat almaqdan daha çox daxili təşvişi sakitləşdirmək cəhdidir.

Qarşı tərəf “səni sevirəm” deyəndə insan müvəqqəti rahatlaşır. Ancaq daxildə təhlükəsizlik hissi kifayət qədər sabit deyilsə, bir müddət sonra yeni bir hadisə təşvişi yenidən aktivləşdirir.

Beləcə bir dövr yarana bilər:

şübhə → təşviş → təsdiq axtarma → müvəqqəti rahatlama → yenidən şübhə.

Bağlanma nəzəriyyəsində bu tip davranışlar yaxınlığı və qarşı tərəfin reaksiyasını artırmağa yönəlmiş hiperaktivləşdirici strategiyalar kimi izah olunur. (Frontiers⁠)

Təşvişli bağlanan insan “həddindən artıq sevən” insandırmı?

Məncə burada çox vacib bir fərqləndirmə aparmaq lazımdır. Təşvişli bağlanmanı “çox sevmək” kimi romantikləşdirmək düzgün deyil.

Sevginin gücü ilə bağlanma təşvişinin gücü eyni şey deyil.

İnsan birini çox sevə və eyni zamanda təhlükəsiz bağlana bilər. Təşvişli bağlanmada əsas məsələ sevginin miqdarı deyil, münasibətin itirilməsi ehtimalının insanın emosional sistemində yaratdığı təhlükənin böyüklüyüdür.

Buna görə bəzən insan qarşı tərəfin davranışını davamlı analiz edir, mesajların vaxtını və tonunu müqayisə edir, sosial şəbəkədəki davranışlara məna yükləyir, münasibətin vəziyyətini dəfələrlə yoxlamaq istəyir.

Bu davranışlar kənardan qısqanclıq və ya nəzarət kimi görünə bilər. Bəzi hallarda həqiqətən münasibət üçün yorucu və sərhəd pozucu da ola bilər. Lakin psixoloji baxımdan davranışın altında çox vaxt belə bir daxili sual dayanır:

“Sən hələ də mənimləsənmi?”

Təşvişli bağlanma haradan yaranır?

Bağlanma xüsusiyyətlərini yalnız valideyn davranışı ilə izah etmək elmi baxımdan düzgün olmaz. Temperament, inkişaf təcrübələri, sonrakı münasibətlər, ayrılıqlar və digər sosial-emosional faktorlar da rol oynaya bilər.

Bununla belə, bağlanma nəzəriyyəsində uşağın ehtiyaclarına cavabın bəzən əlçatan, bəzən isə qeyri-sabit olması mühüm mexanizmlərdən biri kimi nəzərdən keçirilir. Uşaq münasibətdə təhlükəsizliyin davamlı olduğuna əmin olmadıqda yaxınlığı qorumaq üçün bağlanma siqnallarını daha intensiv göstərməyi öyrənə bilər. (Frontiers⁠)

Yetkinlikdə isə bunun emosional qarşılığı belə görünə bilər:

“Məni sevdiyini bilirəm, amma bunun sabah da belə olacağına əmin deyiləm.”

Münasibətdə hansı çətinlik yaranır?

Təşvişli bağlanan insan yaxınlıq yaratmaq istəyərkən paradoksal şəkildə qarşı tərəfdə uzaqlaşmaq ehtiyacı yarada bilər.

Davamlı təsdiq tələbi, şübhə, qısqanclıq və münasibətin tez-tez yoxlanılması qarşı tərəfdə emosional yorğunluq yarada bilər. Qarşı tərəf məsafə saxladıqda isə təşvişli insanın ən böyük qorxusu aktivləşir: “Bax, deməli həqiqətən məndən uzaqlaşır.”

Beləcə biri yaxınlığı artırmağa çalışdıqca digəri məsafə yarada bilər; məsafə artdıqca isə birinci tərəfin təşvişi daha da güclənə bilər.

Xüsusilə təşvişli və qaçınan bağlanma xüsusiyyətləri olan iki insanın münasibətində bu “yaxınlaşan–uzaqlaşan” dinamika daha aydın görünə bilər.

Bağlanma üslubu dəyişə bilərmi?

Ən vacib məqam budur: bağlanma üslubuna insanın dəyişməz xarakter möhürü kimi yanaşmaq olmaz. Müasir yanaşmada yetkin bağlanmanın təşviş və qaçınma kontinuumları üzərində qiymətləndirilməsi daha məqsədəuyğun hesab olunur; yəni insanı sərt şəkildə bir “tip”in içinə yerləşdirmək həmişə doğru deyil. (PubMed Central (PMC)⁠)

Psixoterapiyada insan özünün tərk edilmə ilə bağlı əsas inanclarını, avtomatik düşüncələrini və təsdiq axtarma davranışlarını tanımağı öyrənə bilər. Sağlam və ardıcıl münasibət təcrübələri də zamanla emosional təhlükəsizlik hissinin inkişafına kömək edə bilər.

Mən psixoloq olaraq təşvişli bağlanmanı yalnız “tərk edilmək qorxusu” kimi deyil, daha dərində özünü münasibətin içində təhlükəsiz hiss edə bilməmək problemi kimi görürəm.

Çünki belə insanın əsas ehtiyacı hər dəfə “məni sevirsən?” sualına yeni cavab almaq deyil. Əsas məqsəd zamanla daxilində belə bir psixoloji mövqenin formalaşmasıdır:

“Mən sevilməyə layiqəm. Qarşımdakı insanın hər məsafəsi məni tərk etməsi demək deyil. Münasibətdə yaxınlığı qoruyaraq özümü də itirməyə bilərəm.”

Təşvişli bağlanmanın sağalma istiqaməti də məhz buradan başlayır: təhlükəsizliyi yalnız qarşı tərəfin davranışında axtarmaqdan tədricən öz daxilində də yaratmağa doğru.

Psixoloq M. Almara Ağaqızı

PRİM – Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzinin direktoru

(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər Bakı şəhəri, Zahid Xəlilov 48A, Elmlər m/st yaxınlığında yerləşən “PRİM” Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzinə müraciət edə və ya 050 777 80 04 mobil nömrəsi ilə birbaşa Almara Ağaqızı ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin @almara.melikova.aga_qizi instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Almara xanımla kontakt yarada bilərlər.)